Διατροφή στην ακτινοθεραπεία: τι να τρώτε ανάλογα με την περιοχή θεραπείας
«Τι πρέπει να τρώω όταν κάνω ακτινοθεραπεία; Υπάρχουν τροφές που απαγορεύονται; Τι αλλάζει αν δυσκολεύομαι να καταπιώ ή εμφανίσω διάρροια;»
Η διατροφή στην ακτινοθεραπεία χρειάζεται να προσαρμόζεται στις ανάγκες του κάθε ασθενούς. Η γενική οδηγία «να τρέφεστε καλά» δεν αρκεί, ιδιαίτερα όταν η θεραπεία επηρεάζει την όρεξη, την κατάποση ή τη λειτουργία του εντέρου. Η περιοχή που ακτινοβολείται καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τις πιθανές επιπτώσεις στη σίτιση. Γι’ αυτό, η διατροφική προσέγγιση λαμβάνει υπόψη το πεδίο ακτινοβόλησης, τα συμπτώματα, τις παράλληλες θεραπείες και τη θρεπτική κατάσταση.
Γιατί η περιοχή ακτινοβόλησης επηρεάζει τη διατροφή;
Η ακτινοθεραπεία μπορεί να επηρεάσει, εκτός από τον όγκο, και υγιείς ιστούς μέσα ή κοντά στο πεδίο θεραπείας. Οι επιπτώσεις διαφέρουν ανάλογα με τα όργανα που εκτίθενται, τη δόση και τον συνδυασμό με άλλες αντικαρκινικές θεραπείες. Η ακτινοβόληση στην κεφαλή και στον τράχηλο μπορεί να δυσκολέψει τη μάσηση και την κατάποση. Αντίθετα, όταν επηρεάζεται το έντερο, μπορεί να εμφανιστούν διάρροια και κοιλιακή δυσφορία. Δεν εμφανίζουν όλοι οι ασθενείς τα ίδια συμπτώματα ούτε χρειάζονται τις ίδιες αλλαγές στο φαγητό.
Ακτινοθεραπεία κεφαλής και τραχήλου: ξηροστομία και δυσκολία στην κατάποση
Όταν στο πεδίο θεραπείας περιλαμβάνονται το στόμα, οι σιελογόνοι αδένες ή ο φάρυγγας, μπορεί να εμφανιστούν ξηροστομία, αλλοιώσεις γεύσης, στοματική βλεννογονίτιδα και δυσκολία στην κατάποση.
Ανάλογα με τα συμπτώματα, μπορεί να βοηθήσουν:
- Μαλακά και υγρά γεύματα, με κατάλληλες σάλτσες ή ζωμό.
- Μικρότερες ποσότητες, συχνότερα μέσα στην ημέρα.
- Αποφυγή πολύ ζεστών, όξινων, πικάντικων ή τραχιών τροφών, όταν προκαλούν ερεθισμό.
- Εμπλουτισμός των γευμάτων, ώστε μικρότερος όγκος τροφής να προσφέρει περισσότερη ενέργεια και πρωτεΐνη.
Η δυσκολία στην κατάποση χρειάζεται αξιολόγηση της ασφάλειας της σίτισης. Δεν αρκεί πάντα να πολτοποιηθεί το φαγητό. Η κατάλληλη υφή τροφών και υγρών καθορίζεται από την κλινική εκτίμηση, ιδίως όταν υπάρχει βήχας ή πνιγμονή κατά το γεύμα.
Ακτινοθεραπεία στον θώρακα: όταν επηρεάζεται ο οισοφάγος
Όταν ο οισοφάγος βρίσκεται στο πεδίο ακτινοβόλησης, μπορεί να εμφανιστούν πόνος, κάψιμο ή δυσκολία στην κατάποση. Σε αυτή την περίπτωση, συχνά χρειάζονται πιο μαλακές και υγρές παρασκευές, μικρές μπουκιές και προσαρμογή της θερμοκρασίας των γευμάτων. Ξηρές ή σκληρές τροφές μπορεί να είναι δυσκολότερα ανεκτές. Εάν η πρόσληψη μειώνεται, χρειάζεται επανεκτίμηση του διατροφικού πλάνου και ενημέρωση της θεραπευτικής ομάδας. Η διατροφική προσαρμογή συμπληρώνει την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων.
Ακτινοθεραπεία στην κοιλιά ή στην πύελο: διάρροια και εντερικές ενοχλήσεις
Όταν επηρεάζεται το πεπτικό σύστημα, μπορεί να εμφανιστούν ναυτία, κοιλιακές κράμπες, συχνότερες κενώσεις ή διάρροια. Σε ορισμένους ασθενείς αναπτύσσεται ακτινική εντερίτιδα. Η διατροφική αντιμετώπιση μπορεί να περιλαμβάνει προσωρινές προσαρμογές στις φυτικές ίνες, στα λιπαρά ή στη λακτόζη, ανάλογα με την ανοχή και την ιατρική αξιολόγηση. Παράλληλα, χρειάζεται προσοχή στην αναπλήρωση υγρών και ηλεκτρολυτών. Η διάρροια δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στην ακτινοθεραπεία ή σε κάποια τροφή. Χρειάζεται ενημέρωση της ομάδας, ώστε να διερευνηθούν και άλλες πιθανές αιτίες. Επίμονη διάρροια, αίμα στα κόπρανα, έντονος πόνος ή σημεία αφυδάτωσης απαιτούν άμεση επικοινωνία με τον θεράποντα.
Απώλεια βάρους στην ακτινοθεραπεία: πότε χρειάζεται παρέμβαση;
Η ακούσια απώλεια βάρους και η μειωμένη πρόσληψη τροφής χρειάζονται έγκαιρη αξιολόγηση. Ακόμη και ένα άτομο με αυξημένο βάρος μπορεί να παρουσιάζει απώλεια μυϊκής μάζας ή διατροφικό κίνδυνο. Η αξιολόγηση εξετάζει την πορεία του βάρους, την ποσότητα τροφής που καταναλώνεται, τα συμπτώματα, τη μυϊκή κατάσταση και τη λειτουργικότητα. Όταν τα συνήθη γεύματα δεν επαρκούν, μπορεί να χρειαστούν εμπλουτισμός τροφίμων, πόσιμα διατροφικά συμπληρώματα ή άλλη μορφή διατροφικής υποστήριξης. Η επιλογή γίνεται βάσει των αναγκών και σε συνεργασία με τη θεραπευτική ομάδα. Οι οδηγίες της ESPEN συνιστούν εξατομικευμένη διατροφική συμβουλευτική κατά την ακτινοθεραπεία, με ιδιαίτερη προσοχή σε ασθενείς με θεραπεία στην κεφαλή και στον τράχηλο, στον θώρακα και στο γαστρεντερικό σύστημα.
Συχνές ερωτήσεις για την ακτινοθεραπεία και τη διατροφή
Απαγορεύονται συγκεκριμένες τροφές στην ακτινοθεραπεία;
Δεν υπάρχει καθολική λίστα απαγορευμένων τροφών. Οι περιορισμοί εξαρτώνται από την περιοχή θεραπείας, τα συμπτώματα και τις εξατομικευμένες οδηγίες.
Πρέπει να τρώω μόνο σούπες και πολτοποιημένα;
Όχι. Η αλλαγή υφής εφαρμόζεται όταν υπάρχει συγκεκριμένη ανάγκη. Εάν χρειάζονται τέτοια γεύματα, πρέπει να σχεδιάζονται ώστε να καλύπτουν και τις ανάγκες σε ενέργεια και πρωτεΐνη.
Μπορώ να πάρω βιταμίνες ή αντιοξειδωτικά;
Τα συμπληρώματα δεν λαμβάνονται αυτόματα λόγω ακτινοθεραπείας. Ιδιαίτερα οι υψηλές δόσεις βιταμινών και αντιοξειδωτικών χρειάζονται προηγούμενη συζήτηση με την ογκολογική ομάδα. Η διόρθωση μιας τεκμηριωμένης έλλειψης είναι διαφορετική από την ανεξέλεγκτη λήψη συμπληρωμάτων.
Πότε πρέπει να απευθυνθώ σε κλινικό διαιτολόγο;
Ιδανικά πριν ή στην αρχή της θεραπείας, ιδιαίτερα όταν αναμένονται δυσκολίες στη σίτιση. Η αξιολόγηση γίνεται ακόμη πιο σημαντική όταν μειώνονται τα γεύματα, εμφανίζεται δυσκολία στην κατάποση ή καταγράφεται ακούσια απώλεια βάρους.